Gedicht en dans

Het was spannend, afgelopen zondagmiddag 3 april in De Paulus in Oegstgeest. Ik heb eerder voorgedragen met muziek, maar nog nooit samen met een danser zónder muziek. En dan had Jozef Sloots, die ik heb ontmoet toen we beiden dansten in de theaterdansvoorstelling 'My tasteful life' bovendien bedacht dat ik ook wat passen moest zetten. Lastig hoor, zo je concentratie verdelen en het ging (bij mij) ook niet helemaal zoals het bedoeld was. Maar de toehoorders reageerden overwegend positief en misschien doen we nog wel eens iets samen. Ik koos voor ons eerste gezamenlijke optreden o.a. dit:

Fragment

Een klein cadeau vandaag. De felle wind
legde een snipper in mijn voorportaal;
verkreukeld stukje uit een oud verhaal,
jong handschrift, bijna nog dat van een kind.

Het heeft, lees ik erin, vergeefs bemind.
'Waarom', ontcijfer ik uit krabbelhaal;
'Je hield' en 'doorgaan'. Brabbeltaal,
maar zacht gekwetst en triest van tint.

En ik herinner me het kind van lang
geleden dat haar liefde voor zich hield,
te groen en te verlegen en te bang.

Een andere spijt misschien, dezelfde drang.
Ik kan niet weten wat haar heeft bezield:
haar pril begin, mijn veel te late zang.

Voor Jan

Jannen genoeg, dat is het punt niet.
Waar het om gaat is welke Jan ik ben.
Noem ik mezelf Jan Salie of Janhen,
Jan zonder Land, Jan zonder Vrees?

Ik word Jan zonder Land, dat past het best.
Dan kan ik altijd alle kanten uit.
Standvastig twijfelaar, dat wordt mijn stiel.
Diefje met verlos, maar zonder buit.

Wat mij in handen valt, geef ik terug.
Maar niet voordat ik het heb omgesmeed
en gepolijst. Pas als het glanst en gloeit,
laat ik het zien. Toch wil ik dat je weet:

nooit is iets af, ik nog het minst.
Heel mijn leven tot de vlucht bereid,
ben ik ogenschijnlijk weggevlogen,
maar ik ben onvoltooid verleden tijd.

Op 16 december 2015 werd in Delft 'Zo wil ik bedoeld zijn' gepresenteerd, het postume debuut van dichter Jan Boerkoel (Delft 1945-2010). In het bovenstaande probeerde ik bij de presentatie iets van hem in woorden te vangen. Maar nog veel beter leer je Jan kennen door zijn gedichten te lezen. Margriet van Bebber nam het initiatief voor de bundel en maakte samen met Mariet Lems een omvangrijke selectie (111 gedichten) uit een nog veel omvangrijker nagelaten oeuvre. 

Het werk van Jan Boerkoel verdient het om nog heel lang géén voltooid verleden tijd te worden. Doe jezelf een plezier, stuur een mail en bestel de bundel. 

Daden

Op de tv huilt een vrouw. Het is 14 november 2015, Parijs. Misschien heeft ze de dag ervoor haar ramen gewassen.


Daden

Ze stonden op, een man, een vrouw,
in flatgebouwen die elkaar aankeken.
Zij vulde een emmer, hij laadde zijn wapens.

Ramen zullen weer vuil worden, mensen niet meer
opstaan. Iemand zal een boek schrijven,
brieven in dossiers stoppen. Niemand zal vastleggen

hoe de vrouw haar lichaam rekte, van de ladder stapte,
de zeem uitspoelde, de radio aanzette,
iets hoorde wat ze niet begreep.


(Eerder gepubliceerd in 'De Vrede van Den Haag', R.G. Ruijs Stichting, 2011, Vleugels van cement, 2012, de Nederlandse Poëzie Encyclopedie, 2012, de Haagse Poëzieroute, 2014 en (in een Turkse vertaling) in het tijdschrift Güncel Sanat, maart 2015)

Scheppers

Samen met mijn Divers-collega's Frida Domacassé, Mariet Lems, Wim Hartog en Wout Joling en met vertaler Wim Tigges bezig met een tweetalige bundel gedichten bij Ierse foto's van Mariet. Op 20 september 2015 vertelden Mariet, Wim Tigges en ik er iets over in de literaire salon van de Haagse Kunstkring. Mariet had het over het ontstaan van het project, Wim over wat hij tegenkwam bij het vertalen en ik over het dichten bij een afbeelding: hoeveel vrijheid kun je je veroorloven? Ik gebruikte er dit voorbeeld bij:

Scheppers

Op een dag hadden we er genoeg van.
We gingen na wat we zeker wisten
en pakten het in een rugzak.

Die was niet zwaar. We sjorden hem om
en verlieten het huis. Dat we opnieuw
ballast zouden vergaren was op dit ogenblik

van geen belang. We gingen schoonheid
scheppen door niets doen. In wat we verlieten.
We waren de God van schimmels en spinnen.

Zij gedijden, natuurlijk, zonder ons.
Wij - we kunnen niet anders - ontwierpen
een nieuwe orde. Tot we ook daarvan.

foto Mariet Lems

Bovenkamers

Als vijfde in een rij heb ik voor het kunstproject Bovenkamers in de Haagse Kunstkring iets toegevoegd aan Kamer 2. Componiste Marion de Laat, beeldend kunstenaar Caro Rambonnet, fotograaf Wim van Ophem en theatermaker Henk Boelmans Kranenburg gingen me voor. Na mij hebben beeldend kunstenaars Boudewijn Schrijver en Kees Wattjes hun stempel op Kamer 2 gedrukt. Ron Sikking heeft een film gemaakt van het project, waarin Tatiana Radier, Rein Edzard en Anita Poolman een deel van de gedichten uit de Kamers voordragen (Anita leest mijn 'Après Spock'). Er is ook een film met voordracht van alle voor het project geschreven gedichten.
Het voltooide geheel is geopend op 26 september 2015 en was te zien t/m 25 oktober.
Hieronder een van de gedichten die ik aan Kamer 2 heb toegevoegd. Het is een al eerder gepubliceerde tekst die - wrang als hij is - erom vroeg er in deze kamer bij te mogen. Het gedicht is geschreven nadat ik het bericht had gelezen over de achtjarige Jesse, die in 2006 in zijn basisschool werd vermoord door een hem onbekende 22-jarige plaatsgenoot. Die was de school binnengedrongen en trof Jesse aan toen hij even uit zijn klas was gelopen om iets te pakken. Een van die momenten waarop alles stilstaat.  


Jesse


zaterdag: onder water gezwommen. ik was niet bang.
zondag: oma was er met stroopwafels.
maandag: sommen tot de honderd!
dinsdag: brief aan sint geschreven.
woensdag: kabouter gekleid. hij mocht mee naar huis.
donderdag: dode vogel gezien.
v

M

Ze is een jonge hond
pootjes alle kanten op

Korenbloemen is ze
zon verzekerd zolang zij

Ze is eten, drinken
praten tot het licht wordt

Nu is een ziekte
in haar lijf gedrongen
Nu gaat ze dood

En alle woorden vloeken
Alle zinnen breken
Ieder denken huilt

in memoriam Marijke 24-3-1946 - 5-8-2013

Jarig Woord en meer

- zondag 3 mei Jarig Woord met Jet Crielaard, Haagse Kunstkring. We werden 110. Ron Sikking maakte er een fraaie gefilmde samenvatting van.

Foto Anna van Vliet / HKK

- zondag 10 mei Dichters op de balustrade, Passage, Den Haag.

Foto Richard Mulder / De Etalage

- vrijdag 15 mei Literaire avond, Pulchri Studio, Den Haag.

- zondag 17 mei LiteRAR en Muziek,  galerie RAR, Spijkenisse.

Foto Koos Verkerk / RAR

- zondag 14 juni Juni Gedicht / Dichters in het gras, Westerpark, Amsterdam, 14 - 16 uur.

Foto Lizet van Kempen / HKK

Daden en Hoe het vergaat in het Turks

Dichter en schrijver Ibrahim Eroglu vertegenwoordigt in Nederland het in 37 landen verspreide Turkse tijdschrift Güncel Sanat ('Hedendaagse kunst'). Het maartnummer start met een artikel over Nederlandse poëzie, gevolgd door vertaalde gedichten van 18 dichters. Van mij vertaalde Ibrahim 'Daden' en 'Hoe het vergaat'.

Hoe het vergaat

Het is een kwestie van ogen.
Gisteren gingen ze waar ze wilden. Klommen in bomen,
volgden een eekhoorn. Vielen dicht als het zo uitkwam.

Het is een kwestie van oren.
Gisteren vingen ze stilte. Hoorden een blad vallen,
een noot kraken. Spitsten zich, speelse muizen.

Het was donker toen de vliegtuigen kwamen.
Het licht had weg moeten blijven. Hoe dom is de zon,
hoe zwart een blinddoek. Hoe doof kun je je maken.

'Daden' en 'Hoe het vergaat' zijn ook te vinden in 'Vleugels van cement', sinds het faillissement van de uitgever alleen nog bij mij te verkrijgen (intussen uitverkocht, hier en daar nog antiquarisch of via Koninklijke en Openbare Bibliotheek). 

Een prachtavond...

... was het, gisteren, in Bodega De Posthoorn. Het café waar ik al 50 jaar kom en waaraan opeenvolgende eigenaren gelukkig nooit iets hebben veranderd. Sinds een paar jaar is er maandelijks een poëziecafé. Presentatrice Anna Djerek gaf me alle ruimte om het hoofdprogramma samen te stellen. Margriet van Bebber, Aurora Guds en Jacoline de Heer zeiden ja en samen maakten we er iets moois van.
Een kwartier spreektijd is ruim voldoende als je gedichten leest en dus koos ik ter variatie deels ouder werk. Zoals dit. In 2003 prijkte het, mooi neergeschreven door de winkelier, enige weken op de etalageruit van een feestartikelenwinkel te Sint-Niklaas, als onderdeel van 'de min', een van de vroege kunstprojecten van Philip Meersman c.s. Gisteren mocht het weer eens uit de kast en kon ik vaststellen dat ik er nog helemaal achter sta ;-)  

ik stelde in gedachten
uit de minnaars van mijn leven
de ideale minnaar samen

van een nam ik de warmte in zijn ogen
het welkom in zijn armen
en van jou...

van een de lust waarmee hij vrijde
zijn lijf, zijn geur, zijn stem
en van jou...

van een de troost als ik die nodig had
de ruimte om te ademen
en van jou...

van een nam ik zijn fantasie
het altijd onverwachte
en van jou...

van jou neem ik alles
en alles en alles
en meer en meer en meer 

Hoog tijd...

... om dit zwaar verwaarloosde blog van wat vers bloed te voorzien. In het bericht 'Taal komt' (archief apr 11) staan berichten over vier voordrachten, a.s. zondag in Hoogeveen, op Gedichtendag in de Haagse Kunstkring, op 26 februari in Bodega De Posthoorn aan het Lange Voorhout, ook Den Haag, en op 8 maart in de Haagse Kunstkring, nu om het uitkomen van 'Hemeltrans' te vieren, de vierde bundel in de reeks '... voor bijna niks' die Kees Godefrooij in 2014 is begonnen. In 'Hemeltrans' staat onder andere dit gedicht:

Tafel

Deze tafel - plakplastic met figuurtjes, ruwe poten -
is sterker dan de tijd. Je gaat zitten, krijgt koffie,
bent nooit weggeweest. Kamer, ramen, platteland:
een warme samenzwering. Welkom terug.

Hier wordt het feest van alles is zoals het is gevierd.
Je zegt wat je eerder zei, spreekt niemand tegen.
Waarom zou je, ze houden van je,
zetten eten voor je neer. Dit is hun lichaam.

Onder het tafelblad vind je een scheurtje.
Met je ene hand houd je de andere vast.

Voorproefje

Van 3 t/m 28 september 2014 is in de Haagse Kunstkring, Denneweg 64, de tentoonstelling '1914, breekpunt in de geschiedenis' te zien.  Aan de tentoonstelling doen 23 beeldend kunstenaars mee. Elk van hen heeft uit het hoofdthema (1914 en de jaren ervoor: een hausse aan nieuwe ontwikkelingen in kunst, wetenschap, politiek, samenleving / de verstoring ervan door WO I / de nieuwe dingen die ook daar weer uit voortkwamen) een eigen onderwerp gekozen.

Op mijn initiatief hebben acht van deze kunstenaars samengewerkt met acht schrijvers of dichters. Ieder 'koppel' heeft de samenwerking op zijn eigen manier aangepakt. Het resultaat zal op de tentoonstelling te zien zijn. Op vrijdag 19 september om 20 uur vertellen drie van de koppels erover in het gebouw van de Kunstkring.

Ik heb samengewerkt met Gerrie Brust Bijmolt, die in twee collages het onderwerp 'migratie / de trek naar de stad' heeft uitgewerkt. Hieronder een weergave van onze samenwerking.

Gerrie Brust Bijmolt, Migratie 1

Migranten


misschien niet wat ik had gewild
maar er moest brood en ik had jou

ja, ik had jou en samen trokken we
we trokken naar het rood de stad

het rood de stad en in ons hart
behielden we het land het groen

het land het groen we droegen het
ons leven door en klaagden niet

we klaagden niet we hadden brood
ja, er was brood en ik had jou

mijn hele leven had ik jou


Edith de Gilde

Gerrie Brust Bijmolt, Migratie 2

Nagenieten

Koninklijke kooi

Te zien in de Vitrine van Vertoon, Haagse Kunstkring, Denneweg 64, van 12 t/m 30 maart, wo t/m za 11-17, zon 13-17 uur.

Parallel

Nee, over een decemberfeest gaat dit niet. Maar voor de goede verstaander zal de parallel duidelijk zijn.

Andere ogen

Met een Arubaanse die ik liefheb
loop ik een rondje Lange Vijverberg.

Ik zie oranje lampen in de bomen.
Voor haar verft bloed de fraaie gevels rood.

Zie ik een ijsbaan in de gladde vijver,
zij hoe een slavenschip wordt opgetuigd.

Ze geeft me nieuwe ogen, die haar rood
voorgoed naast mijn oranje zullen zetten.

Ze mengen doen we niet. Haar oud verdriet,
mijn kinderlijk plezier, we maken plaats.

Dan is het tijd voor koffie. Het Voorhout
verwacht ons, statig en onaangedaan.


Uit: Vleugels van cement

Oktover

In 1980 stapte ik van het leraarschap over naar de afdeling projecten van wat toen NOVIB-Gast aan Tafel heette. Hoofd van de afdeling was een jonge, briljante man die met zijn gezin het Chili van Pinochet was ontvlucht. Zijn Latijns-Amerikaanse tongval maakte van oktober steevast oktover, wat voor mij de magie van die maand aanzienlijk verhoogde.
Het was oktover in 2005 toen ik voor het laatst een strandwandeling maakte met mijn oud-Novibcollega en vriendin Clara. Kort daarna zorgden uitzaaiingen en de gevolgen van bestralingen ervoor dat haar wereld steeds kleiner werd, tot ze het in 2010 moest opgeven. Afgelopen zondag was haar geboortedag.
Een moment van die wandeling legde ik vast, nog zonder te weten dat het de laatste zou zijn. Ik zet het hier neer als herinnering aan twee bijzondere mensen in mijn leven: Rodrigo die allang weer in Chili is en daar nog heel veel heeft gedaan, en Clara die tot het laatst alles deed wat ze kon.


Tijd, plaats

oktober schreef de kalender
maar warmte wilde niet wijken
we hadden op het strand gelopen
dronken er koffie

rondom ons braken mannen

het terras waarop we zaten af
krimpend eiland zomer

in zee van herfst: wij twee

Spiegelen

Hoog tijd om dit verwaarloosde blog weer eens te verversen. Mijn dichtersleventje kabbelt voort: goede sessies met dichterswerkgroep Divers, af en toe ergens voordragen, nog altijd gedoe met voormalig uitgever - steeds als ik denk dat we het ergste nu wel gehad hebben, blijkt het nog een graadje erger te kunnen - en me het hoofd breken over opdrachten. Op het eerstkomende optreden, bij Werkstudio Kunstproef in Leiden, verheug ik me omdat het nieuw voor me is: met een aantal andere dichters onderdeel vormen van een tentoonstelling. We dragen tussen 13 en 18 uur op elk heel uur voor.
Thema van de tentoonstelling is 'Mijn huid' en ons werd gevraagd of we al een gedicht hadden over dat onderwerp. Dat heb ik niet, maar 'Spiegel' past er denk ik wel goed in. Die wordt het dus. En dan maar zien of er behalve van voordragen ook iets van schrijven komt. Spannend.

Spiegel

Andreus opgeslagen:
De andere gezichten zijn moeilijk
te geloven
Geloofde hij de spiegel meer?
Te veel zag hij -
hij sloeg hem stuk

Ik alleen woon in mijn huid,
de ander is iets wat ik aanneem
Ik ben iets wat de ander aanneemt,
neem ik aan

En de spiegel?
De spiegel liegt mij
De dichter die zich blootschrijft
laat mij mezelf zien

zoals alleen de ander kan

Uit: Vleugels van cement

Plekken

Voor de vijfde en voorlopig laatste keer schreven dichters bij werken van de jaarlijkse ledententoonstelling van de Haagse Kunstkring en voor de derde keer deed ik mee. Deze keer koos ik een werk van Ardi Brouwer, 'Sloterdijk'. Het boekje met alle gedichten + afbeeldingen van de kunstwerken (Woord beeldt uit) is voor een klein bedrag te koop in het fraaie gebouw van de HKK, Denneweg 64.

Ardi Brouwer, Sloterdijk

Er zijn plekken

Er zijn plekken waar niemand wil wonen
behalve wie nergens wil zijn.

We snellen erlangs onder dak en op wielen
op weg naar een doel dat we denken te kennen.

Soms noodt ons iemand om toch maar te kijken,
dwingt ons oog naar een welomlijnd niets

dat plotseling wemelt van onbelicht leven:
tehuis van de duiven, de muizen, de ratten.

Een stapeltje dekens waaronder iets vaags
dat er is of er niet is – het wil niet gezien.

Er zijn plekken waar niemand wil wonen
behalve wie niemand wil zijn.

Twins

Twee zijn ze nu, de dochters van mijn zwager Peter en zijn Ierse vrouw Caroline. Twee en om op te vreten. Een tweejarige, tweetalige tweeling. Voor ze werden geboren, vroeg Peter, zelf dichter, aan een aantal bevriende schrijvers en dichters om iets te maken voor zijn nageslacht-in-wording. Dat het meisjes zouden zijn wist ik toen nog niet. Toen ik mijn gedicht af had, merkte ik dat ik onbewust had gedacht aan die andere tweeling uit mijn familie, de stoere Binq en Lev. Het is nogal vanuit de mannelijke psyche gedacht. Maar ook meisjes meten hun kracht. In alle talen.

To be twins

(for twins to be)

Ik droomde dat ik mezelf zag.

Niet in een spiegel, maar zoals je

een ander ziet. Ik zag en werd gezien. 

Zo is het, denk ik, als je samen uit één schoot

geboren wordt. Of is het juist een levenslange

strijd om de seconden, het bord linzen?

Liever als twee hondjes samen spelen, a Portrait

of the Artist as Two young Dogs. Kwispelend

de dagen in, slapen in dezelfde mand.

 O zeker, meet je kracht, ga het gevecht aan.

Neem jezelf en neem elkaar de maat. Maar weet:

je hoeft je hand maar uit te steken en je vindt jezelf.

Saskia en Laura, toen nog 1, met hun oma, mijn schoonmoeder Jacqueline, kort voor ze overleed, augustus 2012

Nostalgische bui

Als je, zoals ik nu, een beetje vastzit doordat er te veel gebeurt wat je zacht gezegd niet zint, zonder dat je er iets aan kunt veranderen, kan het prettig zijn even te ontsnappen naar een tijd die, alleen al doordat hij voorbij is, beter lijkt.
Afgelopen zondag kreeg ik die kans doordat ik in het programma Woord op Noord van Alexander Franken maar liefst twintig minuten met tekst mocht vullen. Meestal beperk ik me bij voordrachten tot recent gepubliceerd of nieuw werk, maar nu kon ik ook teruggrijpen. Dat deed ik o.a. naar de Liechtensteiner sonnetten, in 2000 e-mailend bijeengeschreven door vier dichters die elkaar op dat moment alleen nog van internet kenden. Het Liechtensteiner sonnet, uitgevonden door Chris Coolsma, is een streng gecomponeerd, klassiek sonnet met twee kwatrijnen, twee terzinen en een vast rijmschema. Het kent dichtregels van vier jamben, met twee uitzonderingen: de derde regels van de beide terzinen hebben er vijf. Inhoudelijk is de Liechtensteiner kritisch-satirisch.
Toen de vier dichters er in drie maanden honderd bij elkaar hadden gemaild, kwam er een ontmoeting en later een bundel. Ik bladerde, stelde vast dat kritiek en satire tijdgebonden zijn, maar vond er ook een paar van alle tijden, in ieder geval nog steeds van deze. Herinnerde me het plezier waarmee we ze maakten en was blij te merken dat dat plezier anno 2013 nog steeds valt over te brengen. Vandaag wordt er niet anders door. Maar het zet de zaken wel in perspectief.

Dikke bult

In deze overspannen tijd
wil de mens weer gaan cocoonen,
zich met zijn naasten graag verzoenen;
van domme ruzies krijgt hij spijt.

Helaas is het een keihard feit,
door geen verlangen weg te boenen,
dat ondertussen al miljoenen
leven in gespletenheid.

Het streven naar hereniging
lijdt ernstig onder seriële
monogamie. Wie wisselde van ring,

niet blijvend aan zijn partner hing,
moet nu zijn naasten veelal delen.
't Is slecht cocoonen in een exenkring.

Uit:  Mogen we éven @frekenen, Chris Coolsma, Edith de Gilde, Joop Leibbrand en Ans Wijnstroot. 

Mijlpaal

Vandaag vijfentwintig jaar geleden overleed, twee maanden voor zijn 42ste verjaardag, de man die ik negen jaar daarvoor had leren kennen, met wie ik acht jaar samenwoonde en vier jaar getrouwd was. Een kwarteeuw weduwe - mijlpaal waarvoor naar mijn weten geen woord bestaat. Als er een tegenhanger is van 'jubileum' zoals 'gecondoleerd' dat is van 'gefeliciteerd', dan ken ik die niet. Vaste rituelen bestaan ook niet. Dat vind ik niet erg, integendeel. Ik ga vandaag niet naar zijn urngraf op Ter Navolging - dat komt later wel. Vandaag neem ik de tijd. Tijd om te denken, te herdenken, te overdenken. Te denken aan de jaren voor die dag in 1988, maar ook aan de vijfentwintig die volgden. Aan de blijdschap omdat de nierpatiënt die Jack was niet meer naar de dialyse hoefde, geen operaties, geen zwaar dieet, geen medicijnen meer. Aan de woede omdat de levenskunstenaar die hij bovenal was niet meer van elke dag iets bijzonders kon maken, voor zichzelf en voor mij. Aan wat ik voor me zag. Een woestijn. Een zandvlakte aan leven waarin ik me een weg moest zien te banen. Een gelukkige relatie verbindt twee schijnbare tegenstellingen met elkaar: ze beperkt en geeft ruimte tegelijk. De éne keuze die je ooit hebt gemaakt, bepaalt oneindig veel andere. Die bedding is verdwenen. Vijfentwintig jaar in de woestijn? Nee, zo is het niet gegaan. Ik was nog jong, had veerkracht, vond wegen, bouwde een bestaan. Vol (maar niet té), bevredigend en van mij. Veel dagen hebben aan zichzelf genoeg en dat is goed. Maar vandaag licht ik eruit om mezelf rekenschap te geven van wat ik mis. Iets kleins is het. Een plekje in mijn hoofd. Het plekje dat van hem was. Van de levende, ademende mens. Er zijn herinneringen. Veel, rijk en onmisbaar. Niets had ik anders willen doen, niet voor 1988, niet erna. Maar vandaag mag ik missen.

afscheid

op de drempel van je sterven
pakte je mijn hand

vaarwel zweeg je
net voor de stap
naar nooit meer en voortaan
ik heb als jij gezwegen
maar je verstaan